Steun ons en help Nederland vooruit

Een leven lang duurzaam wonen

Vergrijzing en groene krimp

Zorgen voor adequate huisvesting voor de inwoners, bedrijven en organisaties in de komende jaren, heeft veel weg van een Gordiaanse knoop. De draadjes? Onder meer: woonkwaliteit, -kwantiteit, afstemming met buurgemeenten, verstadsing, vergrijzing, groene krimp, sociale en gezondheidsvraagstukken, ouderdom en veroudering van bestaande voorzieningen; woningen en infrastructuren.
Dreigt leegstand, verwaarlozing en verkrotting? Is de (ver-) bouwsector de toekomstige sector voor ‘verborgen werkeloosheid’ omdat (ver-)bouw ingezet wordt als werkverschaffingsproject: (ver-)bouwen om te (ver-)bouwen?
Zeker is: huisvesting biedt kansen voor innovatie, ondernemerschap en toegevoegd welzijn.

Kwaliteit van de woning en woonomgeving is heel belangrijk; driekwart van de mensen overweegt te verhuizen vanwege de aso-buren. Verder blijkens ‘stadsmensen’ sneller gestreste hersenactiviteit te tonen dan ‘plattelanders’. (1)
Dit laat zien hoe belangrijk fijn en groen wonen is. En het toont ondernemerskansen voor (conflict-)bemiddelaars en persoonlijke coaches (om de stress gepast het hoofd te bieden).

Kwantiteit speelt ook een rol. Wie de bevolkingspiramide van het CBS bekijkt (het ding ziet er uit als een champignon), ziet een ‘kop’ van 40+ers. Plakje voor plakje zullen die de komende 20-25 jaar de arbeidsmarkt verlaten. Natuurlijk, er treden ook weer jongeren toe tot de arbeidsmarkt. Maar netto krimpt de beroepsbevolking jaar op jaar met ca 15.000 mensen. Dat heeft niet alleen consequenties voor bedrijven, bedrijfshuisvesting en een veranderende ‘vraag’ van ‘de klant’. De 65+ers zijn ook allemaal mensen wiens wensen zullen veranderen ten aanzien van wonen, voorzieningen en de openbare ruimte. (2) Wellicht meer persoonlijke dienstverlening, minder producten – zelfredzaamheid producten uitgezonderd…misschien.

Dit alles betekent fenomenale kansen voor planologen waar het gaat om meervoudig en vooral duurzaam ruimtegebruik en (ver-)bouwen. Maar meer nog –en daar speelt de politiek een rol: er dient de juiste ‘maatvoering’ gekozen te worden en afstemming met de buurgemeenten. Gemeentes kunnen tegen beter weten in concurrerend kiezen voor ‘groei’, optimisme uitstralen, visie hebben; enz. enz.. Als die gemeentes dan over 5-10 jaar de krimp ingaan, dan is er een overschot aan alles: kantoren, huizen, bedrijfsterreinen, scholen, voorzieningen; eveneens enz. enz.. Goeddeels weggegooide investeringen want het is allang niet meer zo dat onroerend goed waardevast is; tegen die tijd al helemaal niet meer. Oftewel: een bedrag van X mln investeren in een Y-voorziening heeft wellicht alleen zin als een buurgemeente NIET datzelfde doet: afstemmen dus!

Verstadsing
De meerderheid van de mensen woont nu al in een stad. In combinatie met de effecten op de hersenen, is er een grote uitdaging tot innovaties. Steden moeten zo ontworpen worden dat de stress-effecten vermeden worden. Zullen we in 2020 ook ‘hangende tuinen’ gaan zien zoals ooit in Babylon, in plaats van hyperactieve-flitsende lichtreclames?
De stad is ook een ongezonde plaats maar steeds meer mensen gaan er wonen (3). Omdat de mensen letterlijk en figuurlijk dichter op elkaar zitten, verspreiden ziektes zich sneller. Wie bedenkt daar een oplossing voor? Of nemen we de Japanse gewoonte over van het dragen van stofkapjes als we zelf ziek zijn, om anderen niet te besmetten?
Het vele verkeer in en om steden zorgt voor overschrijdingen van de grenswaardes voor stof en fijnstof. Dit heeft gevolgen op de korte en de lange termijn; ook voor de ‘gezonde sporters in de buitenlucht’. Biedt groen een aanzet voor de oplossing? Hoe zit de business case er dan uit?
Al deze zaken zijn even zovele kansen voor het midden- en kleinbedrijf.

Vergrijzing
De vergrijzing werd in de bovengenoemde bijeenkomst in 2008 al gemeld. Niet alleen kwantitatief (de getallen) maar ook kwalitatief. De senioren leven steeds langer, gezonder en actiever. Het ‘Eindrapport Horizonscan 2006’, toont (pg 35) een collage van diverse wereldkampioenschappen voor senioren. Dat gaat niet over postzegels verzamelen of bridge. Nee, naast schaken gaat het om schermen, worstelen, gymnastiek, acrobatiek, skating, kanoën, zeilen (laser klasse).

Veel vitale ouderen: dat biedt dus kansen! Welk wereldkampioenschap voor senioren is er nog niet, waarvoor de gemeente Utrechtse Heuvelrug (incl. haar buren) wel de faciliteiten voor heeft of de perfecte locatie is?

Het hoofdstuk ‘De vergrijzing leeft: kansen en keuzen in een verouderende samenleving’ van Van Heemsherk-PvdA in ‘IJsberenplaag op de Veluwe’ geeft een schets van een samenleving met een groot contingent ouderen die zeer vitaal zeer oud worden. Is de Heuvelrug daar klaar voor? Het gros wil zo lang mogelijk zelfstandig blijven en uit handen van WoZoCo’s blijven die deze doelgroep wellicht te zeer als melkkoe benadert waar veel geld te halen valt. Hoe pakt de gemeente die uitdaging op; in huisvesting, inrichting van openbare ruimte, servicepunten voor bepaalde noodzakelijke producten en diensten?

Ook inwoners zelf hebben bij deze ontwikkeling een eigen rol en verantwoordelijkheid. Aan de ontwerpkant van woonruimte en woonomgeving betekent dat bijvoorbeeld: ontwerp gemakkelijke aanpasbare woonruimte en woonomgevingen die uitdagen om die goede gezondheid te benutten en te behouden. En voor de 50+bewoners van nu in ‘huizen uit de vorige eeuw’: pas het huis, de omgeving en de voorzieningen nu al geleidelijk aan voor die toekomstige levensfase. Zorg voor (aansluitingen) voor sanitair, gas en electra bij de aanbouw op de begane grond; er komt een tijd dat de trap toch niet meer kan. Met een bedkastwandmeubel in een aanbouwruimte is het geheel meteen een seniorenwoning. Vervang het trapje door een rolstoelvriendelijk (niet te stijl) hellinkje, enzovoorts. En ga verder dan ‘pro-actieve’ voorzorgsmaatregelen; maak van aanpasbaarheid het ‘Leitmotief’!

En ook: zorg dagelijks voor (extra) beweging. Naarmate de leeftijd vordert, wordt er minder gesport terwijl er juist meer gesport zou moeten worden. Dat verhoogt de kwaliteit van leven omdat sport de inzet van de gebruikelijke verouderingskwalen (geestelijk en lichamelijk) sterk afremt. Sporttoestellen voor jong en oud in de openbare ruimte is zo gek nog niet. Waarom zou je dat beperken tot een kinderklimrek voor de kinderen en een hindernisbaan voor de joggers? Of waarom is dat alleen iets voor de grote stad zoals Seoul (Zuid Korea) waar in een park (bij de West Toren) een hele sportbaan met buitentoestellen te vinden is in de openlucht? Als er een ‘Haarlemmer olie’ is voor goede gezondheid dan is dat: sport en beweging. Diverse uitgebreide literatuurstudies tonen dat keer-op-keer aan en het is zo simpel: begin twee maal per week met twee minuten en bouw dat langzaam op tot bijvoorbeeld je leeftijd; 50 minuten als u vijftig bent, 60 als u 60 bent. (4)

Groene krimp
Het landkaartje in het Onderwijsjaarverslag 2009/2010 met de prognose van de krimp van het aantal leerlingen in het primair onderwijs (5). Het landkaartje kleurt voor ca 85% rood : sterke tot zeer sterke krimp (meer dan 20%). Zowel het aantal groeiregio’s en de mate van groei, steekt daar schril tegen af. Vijf-zes jaar later zitten die kids in het voortgezet onderwijs waarna ze na ca 5 jaar gedurende een jaartje of vier-vijf vervolgopleidingen gaan doen. Over 15-20 jaar zijn al die basisschoolleerlingen toe aan een huis. Maar veel minder dus dan er thans en dan beschikbaar zijn omdat de ouderen van nu tegen die tijd in verzorgingshuizen zitten. Tenzij in de tussentijd ca 30% van de bestaande woningen -zonder vervanging- platgegooid worden. Al met al, deze groene krimp heeft nog al wat gevolgen voor de inrichting van het onderwijs in de regio, met uitstraling naar huisvesting en voorzieningen.
En dan spreken we nog niet over de interactie tussen deze groene krimp en de grijze groei. De bevolking neemt geen genoegen met een mindere welvaart of een lagere kwaliteit van producten en diensten. In tegendeel, de lat zal hoger komen te liggen. Komt de zorg nu al handen te kort, hoe moeten de voorzieningen dan ingericht zijn als er overall 20% minder personeel is 20% meer ouderen?
Het antwoord is: kansen, kansen, kansen voor slim ondernemerschap.

Bouwen en verbouwen
Het gros van de bestaande woonruimtes is gebouwd in de vorige eeuw, mn. in de 60-jaren om de baby boomers en hun kroost te huisvesten. Bouw- en veiligheidsvoorschriften veranderen en of al die bouw solide te noemen is in de zin dat de bouwsels 100 jaar of meer meegaan tot 2060, is misschien een beetje veel gevraagd. Dat betekent voor een deel: kansen MKB. Bijvoorbeeld: wat is er nodig om een 60-er jaren woning aan de voorschriften van 2020, 2030 of 2050 te laten voldoen? Hogere deuren? Dat kan; hogere plafonds? Dat is al een beetje lastiger maar niet onmogelijk. Het huis van mijn ouders heeft van de nieuwe eigenaren een volwaardige derde woonlaag gekregen; waarom zou een ‘halve meter’ tussen twee woonlagen dan niet kunnen?
Eenzelfde betoog kan voor de infrastructuren gehouden worden. Ze dateren uit de vorige eeuw, de eeuw daarvoor of van de Romeinen; informatie, energie (electriciteit, gas), water, riolen, kanalen, dijken en (water)wegen. De IJsberenplaag-essaybundel schetst in een hoofdstuk Nederland als schakelpunt (‘hub’) voor diverse voorzieningen (het hoofdstuk van Judith Schueler). De enorme uitdaging voor innovatie, MKB (mensen, kennis en bedrijvigheid) is: kan het slimmer, beter, effectiever, efficiënter?

En wat doet de Utrechtse Heuvelrug?
In 2008, 20 februari 20.00 uur in De Twee Marken te Maarn, organiseerden de afdelingen Utrechtse Heuvelrug van D66, PvdA en Groen Links een goed voorbereide discussieavond over wonen op de Utrechtse Heuvelrug. Aanleiding was de concept Woonvisie die het gemeentebestuur toen had uitgebracht waardoor het denken over het wonen op de Heuvelrug opnieuw op gang moet worden gebracht. De doelstelling van de bijeenkomst luidde: “Samen creatief nadenken over het thema: “Wie, Waar en Hoe wonen op de Utrechtse Heuvelrug”.

De uitdaging voor de gemeente is: samen met de buurgemeenten koers houden op een punt aan de horizon; bijv. 2040 en tussentijds eens per 4 jaar de diverse nota’s herijken op dat punt voor de huisvesting van burgers, bedrijven, scholen en voorzieningen (voor sport, spel en cultuur). De bovengenoemde draadjes van de Gordiaanse knoop hebben elk een eigen dynamiek. Er zijn geen natuurwetten met een fijne formule waardoor de toekomst voor eens en altijd berekend kan worden. Wat zijn de verwachtingen voor 2020, 2030 en 2040 op de genoemde lijntjes? En wat betekent dat? Bijv. voor de diverse nota’s en voor kansen voor ondernemerschap? Welke effecten zijn er inmiddels aantoonbaar uitgegaan van de status ‘nationaal park’. Zijn er al zwakke signalen over de effecten van de A12-verbreding? Wordt er grond gekocht, ter voorbereiding van Randstadse lintbebouwing van bedrijfsterreinen langs snelwegen. Wordt het gemeentebestuur benaderd met optimistische en visionaire ‘groei’ of ‘doem’-fantasten, die uitdagend stelt dat er anders vast een buurgemeente te interesseren is?
Een integrale huisvestingsnota? Ja natuurlijk. Maar dan echt integraal en niet met “oogkleppen” op van bijv. enkel ‘scholen’, bedrijven/bedrijfsterreinen, cultuurvoorzieningen, winkels of inwoners. Duurzaamheid, demografische ontwikkelingen: alles vereist dat er op meerdere borden tegelijkertijd geschaakt moet worden – samen met oze buren en toch …. vertrouwen op eigen kracht en de eigen kracht van de buren.
En vooral: wees niet zoals Erasmus Wilson (6).

BV/9/11/2011
(1)
* Uit een onderzoek van Vereniging Eigen Huis blijkt dat driekwart van de woningeigenaren een verhuizing zou overwegen vanwege asociale buren. Een op de vijf huiseigenaren is wel eens verhuisd wegens burenoverlast. www.nu.nl/algemeen/1776164/nederlanders-verhuizen-om-buren.html
* Duitse onderzoekers in het tijdschrift Nature rapporteerden aan de hand van hersenscans dat de emotiegebieden in de hersenen van stadsbewoners heftiger op stressvolle rekensommen reageren dan die van plattelandsmensen. www.nu.nl/wetenschap/2546963/stadsbewoners-hebben-ander-brein-dan-plattelanders.html
(2)
Nederland telde eind 2010 ruim 2,6 miljoen 65-plussers (15,6% van de totale bevolking). Dat aantal ouderen stijgt tot 2030 met 62%. Bron: www.ouderenfonds.nl/wie_zijn_we/organisatie/feiten_en_cijfers
* Vergrijzing. Het CBS-plaatje van de bevolkingspiramide (een champignon vorm) laat een duidelijke prop van 40-65 jarigen zien waarvan jaar na jaar een “plakje” gepensioneerd de arbeidsmarkt verlaat en andere eisen aan wonen en recreatie gaat stellen;
www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/dossiers/vergrijzing/cijfers/extra/piramide-fx.htm
* Van 2,4 miljoen in 2003 tot 3,4 miljoen in 2030; mn. het aantal 70+ers zal sterk groeien www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/bevolking/publicaties/artikelen/archief/2003/2003-1217-wm.htm;
* Tot 2025 krimp in een derde van gemeenten, ook al zal de bevolking in een aanzienlijk deel van Nederland groeien (mn. in de Randstad). www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/bevolking/publicaties/artikelen/archief/2011/2011-064-pb.htm
(3)
Naar schatting leeft nu ongeveer de helft van de wereldbevolking in de stad. In 2050 is dat zeventig procent. bron: www.scientias.nl/stad-heeft-blijvende-invloed-op-het-brein/33635
(4)
www.sciencedaily.com/releases/2011/07/110725132656.htm
www.sciencedaily.com/releases/2010/11/101115074040.htm
(5)
Groene krimp pg 53 onderwijsjaarverslag 2009/2010 hoofdtstuk www.onderwijsinspectie.nl/onderwerpen/Onderwijsverslag+2009+2010; Tabel 25b Prognose aantal leerlingen basis onderwijs per gemeente 2009-2015
(6)
When the Paris Exhibition closes electric light will close with it and no more be heard of.” (Erasmus Wilson (1878) Professor at Oxford University (Bron: www.tfproject.org/tfp/tilted-knowledge-how/45487-famous-predictions.html)).

Laatst gewijzigd op 22 november 2018