Steun ons en help Nederland vooruit

Arbeid – grondstof van bestaan

De vorige column ging over de praktijk maar er is niets zo praktisch als een goede theoretische basis.

Aan Darwin wordt de uitspraak toegeschreven dat de soort die zich het best kan aanpassen aan de zich veranderende omgeving, overleeft. Hetzelfde geldt voor een bedrijf, een bedrijfstak, een gemeente en een regio met het bijbehorende opleidingsaanbod (regionaal en nationaal). Zoals in de vorige column aangekondigd, schetst deze bijdrage theoretische contouren van de aard en omvang van de uitdaging, én enkele oplossingen.

<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<

Arbeidsmarkttekorten: onzin?

Theoretisch bezien is het gepraat over arbeidsmarkttekorten wellicht onzin. De Commissie Arbeidsparticipatie berekende een tekort van 700.000 fte in 2040; oftewel 28 mln arbeidsuren per week. De werkende beroepsbevolking bestaat uit ca 7,5 mln mensen. Als die allemaal een 4 uur per week langer zouden werken, is dat goed voor ca 30 mln arbeidsuren per week. Of als er een vakantiedag door gewerkt wordt…. Als voorts elke 100.000 aanstaande pensionado’s allemaal 1 jaar langer doorwerken is dat goed voor 4 mln arbeidsuren per week. En idem voor elke 100.000 50+ers die een jaar minder snel door werkgevers, onvrijwillig de werkloosheid ingestuurd worden omdat er te weinig aan ‘employability’ is gedaan in het bedrijf of de sector.

En voor de goede orde: de werkweek is tussen 1996 en 2010 gedaald van 36,7 uur naar 34,4 uur per week. Een verschil van 2,3 uur per week; theoretisch bezien over een werkende beroepsbevolking van 7,5 mln mensen is dat ca 17 mln arbeidsuren.(1)

Conclusie: zelfs zonder inschakeling van werklozen of de inactieve beroepsbevolking is er sprake van een overkill aan effectieve aanpassingsmechanismen.

>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>

Verschillende veranderingen in de omgeving staan u en mij de komende 10-20 jaar te wachten:

–                De ‘baby boomers’ gaan met pensioen; er valt een gat van ca 700.000 werkenden indien beleidsaanpassingen uitblijven (2);

–                Jongeren komen met andere opleidingen/diploma’s op de arbeidsmarkt dan in het vorige decennium: véél meer ho-opgeleiden en dalende aantallen mbo’ers (en als de voortekenen niet bedriegen, verdere avoïsering van het mbo) (3);

–                Andere competenties die gevraagd zullen worden aan gediplomeerden zijn per sector verschillend. (4)

–                En de samenleving als geheel? Die zal verder vergrijzen, vergroenen en veranderen. (5)

MBO-arbeidsmarkt 2016: tekorten in “alle” sectoren?

Als de geschetste ontwikkelingen zich doorzetten, dan zal dat voelbaar zijn in alle sectoren. Niet alleen tekorten in de bouw, de techniek, vrachtwagenchauffeurs, rechters, onderwijs, zorg(6). Het zal een serieuze uitdaging worden –en dus liggen hier kansen voor het MKB (mensen, kennis en bedrijvigheid)-  om welvaartsvast de samenleving draaiende te houden als het aandeel ‘actieven’ geleidelijk van ca 75% daalt tot ca 58% richting 2035…bij onveranderd beleid (7). Dat laatste zal niet het geval zijn en er zijn diverse oplossingsrichtingen. Eén fout moet echter niet gemaakt worden: Nederland gaat nog te veel uit van de óude vraag van de arbeidsmarkt (8), dat is niet slim. Toch is er een veelheid aan sectoren, gemeenten en regio’s die wel toekomststudies doen en hebben gedaan naar de eigen arbeidsmarkt, sector of economie. Het ontbreekt helaas nog aan een integratie van al die inzichten in bijv. een wiki-pagina.

<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<

Jongeren moeten geïnteresseerd worden voor sector X, Y, Z!

Theoretisch bezien raken er per jaar ca 180.000 mbo’ers gediplomeerd (niveaus 1 t/m 4), ca 30.000 hbo’ers (bachelors) en ca 33.000 wo’ers (masters) (9); laten we zeggen 250.000 per jaar. Het is getalsmatig een beetje raar om te verwachten dat vanuit deze druppel op een gloeiende plaat de tekortsectoren op hun wenken ‘bediend’ dienen te worden. Het is slimmer om naar de spreekwoordelijke ‘emmers’ te kijken:

– In 2010 behoorden bijna 7,4 mln mensen tot de werkzame beroepsbevolking en kenden een gemiddelde werkweek van 34,4 uur per week. In 1996 was dat nog 36,7 uur. Een daling van 2,3 uur per week, maal 7,4 mln en vervolgens gedeeld door die 34,4 uur per week komt uit op ruim 494.000 mensen. (10)

– In 2011 was telde de beroepsbevolking ruim 1,1 mln werkenden in de leeftijdsgroep 55 tot 65 jaar (11). De netto arbeidsparticipatie daalt echter van ca 70 % naar 45%; een daling van ca 25%. Elk procent daling betekent 11.000 werkenden, 25% is dus goed voor 275.000 mensen.

– In de arbeidsmarktbarometer van het CBS is af te lezen dat ruim 2,6 mln mensen geen 12 uur of meer per week willen of kunnen werken (12). Laten we aannemen dat de helft inderdaad niet beschikbaar is (gevangenis, inrichting e.d.). Dan betekent dat er nog altijd 1,3 mln mensen tot werken verleid zouden kunnen worden.

>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>

Potentiële oplossingsrichtingen

Als de banenmarkt niet zo snel ververandert zijn ‘interne’ en ‘externe’ oplossingen (dwz. aanpassingen) denkbaar; nationaal en internationaal.

Nationaal

·          Benutting van de ‘rek’ in de arbeidsmarkt – kwantitatief. Om te beginnen is er een fors leger werklozen dat aan de bak wil. Ten tweede: het CBS definieert ‘werkenden’ als mensen die 12 uur of meer per week werken. Dat zijn niet allemaal full timers. Dus -behoudens de full timers-  iedereen zou er wel een uurtje bij kunnen hebben. Ten derde, het leger niet-werkenden is meer dan fors. Er zijn ca 2,7 miljoen mensen die (zelfs geen 12 uur per week) willen of kunnen werken. Het deel dat wel 12 uur per week (of meer) zou kunnen werken, is dus pure reserve-beroepsbevolking (13);

·          Benutting van de ‘rek’ in de arbeidsmarkt – kwalitatief. Ten eerste: van de 85% werkenden heeft ca 1/3 een baan beneden het eigen opleidingsniveau. Ten tweede: een kwart gedeelte werkt niet in baan die in het verlengde ligt van de genoten opleidingsrichting of zelfs een aanverwante richting (14). Dus: er kan dus wat geschoven worden om tot een betere arbeidsverdeling te komen. Want linksom of rechtsom: in deze situatie krijgen mensen vaak minder betaald (ook de staat derft dan inkomen; sociale premies, inkomstenbelasting en BTW voor het consumptieve gedrag) en minder promotiekansen want ja…niet de passende opleiding/werkervaring, enz. enz.

·          ‘Loonvorming’; economen veronderstellen dat de loonvorming het mechanisme zal zijn dat vraag-en-aanbod in evenwicht brengt zolang er geen ingrepen of marktverstoringen zijn;

·          ‘Moonlighting’; mensen zullen een hoofdbaan en een bijbaan hebben. Naast de hbo- of wo-hoofdbaan zullen er bijbanen kunnen zijn. Wellicht zal een mbo-kwalificatie vereist zijn. Dat opent deuren voor neerlopende leerlijnen in het LevenLangLeren (15);

·          Robotisering; in 2011 werken er 18 miljoen robotten; dat is een verdubbeling in vijf jaar tijd (in vermoedelijk mn. OESO-landen; zie bericht 30-10-2008 in The New York Times). (16)

·          Korte cursussen en soms Erkenning van Verworven Competenties bieden wegen om bepaalde tekorten aan te vullen.(17)

>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>

Aansluiting opleiding-werk

Ook op het kwalitatieve vlak is er sprake van een spreekwoordelijke ‘emmer’ om een betere match te krijgen op de arbeidsmarkt. Zo werkten in 1993 11% van de mensen met vbo/mavo onder hun niveau; in 2008 waren dat er 16%. Op havo/vwo/mbo waren de percentage resp. 23% wn 24%, voor hbo’ers was het percentage 24% in 1993 en 27% in 2008. Ook wo’ers vertoonden een stijging: 27% in 1993, 39% in 2008.

Boven het opleidingsniveau is ook van allen tijde: in 1993 werkte 76% van de mensen met een basisopleiding boven hun niveau, in 2008 was gezakt tot 69%. Het aandeel vbo/mavo’ers die boven hun niveau werkte, was 35% in 1993 en 31% in 2008. Voor havo/vwo/mbo waren de percentages 13% (1993) en 12% (2008); en voor de hbo’ers 7% (1993) en 8%(2008).

Samengevat: met het stijgen van het opleidingsniveau stijgt het percentage onderbenutting en daalt het percentage “over”benutting. (18)

<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<

Internationaal

·          Tegenover dit laatstgenoemde punt staat dat een deel van die robo-werkgelegenheid extern zal gaan (offshoring (19) of telewerk);

·          Gastarbeid van elders uit de EU, OESO of lage-lonen-landen zou het benodigde, ontbrekende vakmanschap kunnen aanvullen. (20)

Concrete vooruitzichten: 2016 e.v.

·          Modelmatig onderbouwd inzicht over ‘De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2016’ is sinds eind 2011 beschikbaar. Het ROA-rapport biedt dan doorgerekende prognoses voor een honderdtal beroepsgroepen en een honderdtal opleidingscategorieën.(21)

Richting 2020 en 2030 worden de contouren voor de toekomstige samenleving gestaag duidelijker (22). Tegen 2050 zullen wereldwijd ca 9 miljard mensen dagelijks willen eten, drinken, over talloze consumptiegoederen beschikken en ‘bediend’ worden, en -oja- geschoold zijn en wellicht ook nog werken. Kortom: werk zat, ook als de andere OESO-landen net zo hard vergrijzen als Nederland.

Tot slot

En nu vooruit! Het aanpassen aan de veranderende omgeving is niet een kwestie van kiezen. De (survival) realiteit is: niet-aanpassen is geen optie. We kunnen soms de omgeving  aan onszelf aanpassen maar in een ‘platte wereld’ zijn die opties mogelijk beperkt, of juist niet (23). Vaker zullen we onszelf aan de omgeving moeten aanpassen.

De toekomst is natuurlijk onvoorspelbaar. Om de ketenpartners en het proces te ondersteunen, zijn in het Actieplan mbo pilots aangekondigd m.b.t. de doelmatige aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt (24). In en met een aantal regio’s zal een systeem georganiseerd worden om de (toekomstige) arbeidsmarktvraag, leidend te laten zijn voor het actuele opleidingsaanbod.

Alle genoemde –theoretische – oplossingsrichtingen zijn uiteraard om te rekenen naar de schaal van de gemeente Utrechtse Heuvelrug. De kern is: als werknemers en werkgevers met elkaar open het gesprek aan gaan, komen er vanzelf flexibele oplossingen in beeld. Er is veel activiteit (25) om meer greep en grip te krijgen op de ontwikkelingen van de economie en de arbeidsmarkt in de eigen gemeenten, regio’s, provincies, sectoren of combinaties daarvan. Wat zou een resumé of wiki-pagina handig zijn.

BV/5/12/2012

=== === === ===.===.===.===.===.===.===.===.===

Noten

PM   Het bovenstaande heeft uit tal van bronnen geput. Die vind u hier onder. Als extra is er een lijstje van niet direct gebruikte doch wel “meegenomen” bronnen.

(1) CBS 4/4/2011; www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/arbeid-sociale-zekerheid/publicaties/artikelen/archief/2011/2011-3356-wm.htm

(2) Naar een toekomst die werkt, Commissie Arbeidsparticipatie (2008, Commissie Bakker;

www.denkdivers.nl/uploads/Naar%20een%20toekomst%20die%20werkt%20-%20commissie%20arbeidsparticipatie.pdf); de pensioenleeftijd is inmiddels al verhoogd.

(3) Zie Kerncijfers 2007-2011, pg 10, figuur 2.9 Ontwikkeling van het aantal deelnemers (www.rijksoverheid.nl/bestanden/documenten-en-publicaties/jaarverslagen/2012/05/16/kerncijfers-2007-2011/kerncijfers-2007-2011.pdf)

(4) EU: New skills for new jobs – scenario futures in 11 different sectors in Europe  (SEOR).

Released in September 2009: a series of 11 sector future studies focusing on New Skills for New Jobs, commissioned by the European Commission, DG Employment, Social Affairs and Equal Opportunities. Executive summaries zoals voor

[Chemicals www.seor.nl/media/files/investing-future-executive-summary-chemicals.pdf)]  zijn er ook voor: [Computer, Electronic and Optical Products], [Distribution & Trade], [Furniture], [Health], [Non-Metallic Materials], [Other services], [Post], [Publishing & Printing], [Telecoms], [Transport], [Utilities sectors].  Final reports: [Chemicals], [Computer, Electronic and Optical Products], [Distribution & Trade], [Furniture], [Health], [Non-Metallic Materials], [Other services], [Post & Telecoms], [Publishing & Printing], [Transport],

[Utilities sectors].

(5)Zie de (interactieve) CBS-bevolkingspiramide; deze laat de bevolkingsopbouw van Nederland op 1 januari zien voor de periode 1950-2060. www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/piramide-fx.htm; 17-12-2010 CBS Tempo vergrijzing loopt op

www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/dossiers/vergrijzing/publicaties/artikelen/archief/2010/2010-083-pb.htm,

http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLNL&PA=80802NED&LA=NL; ‘Bedrijfsactiviteit in Nederland en de tand des tijds’; www.bjernv.dds.nl/1999.html Zoals voor resp. 1965 en 1995 via de resp. Statistisch Jaarboeken van het CBS is bezien hoe zeer de bijdragen van de verschillende bedrijfsecon. sectoren en subsectoren aan het Bruto Nationaal Product, verschoven zijn in 30 jaar tijd, zo zal het palet van sectoren ook de komende 30 jaar veranderen. De analyse 1965-95 laat zien dat er flinke verschuivingen zijn geweest waarbij “elk procent verschuiving enkele tienduizenden arbeidsplaatsen betekende”. De analyse eindigt met een voorbeeld hoe de sociale partners met een krimpende sector (i.c. aflopende levenscyclus) om kunnen gaan, refererend aan de marketing matrix van Ansoff en verduidelijkt met een casus voor de “sector Defensie”.

(6)Diverse sectoren melden zich bij tijd en wijlen. Soms omdat de sector zelf een falend HRM-beleid heeft (conjunctuurgevoelige sectoren doen er verstandig aan anti-cyclisch op te leiden maar dat “vergeten”om zo bijv. de overheid “probleemeigenaar” te maken – die dan moet opdraaien voor de scholingskosten via goed bedoelde UWV-kanalen), soms omdat één bedrijf of in één regio een personeelsprobleem ervaart:

·          18/5/2007 Accountant, jurist en … enkele beroepen zonder toekomst? De voorspellingen zijn dat de top 10 van beroepen in 2012 anno 2007 nog niet eens bestaan www.extendlimits.nl/index.php/2007/05/18/accountant-rechter-enenkele-beroepen-zonder-toekomst/

·          22/4/2008 De rijksoverheid stevent af op een levensgroot personeelstekort. Dit wordt veroorzaakt door zowel een structurele daling van de bevolkingsomvang als een afname van de beroepsbevolking vanaf 2010 www.ad.nl/denhaag/2242838/lsquoPersoneelstekort_dreigt_bij_overheidrsquo.html

·          In de nabije toekomst dreigt een personeelstekort in de zorg.  www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/werken-in-de-zorg/tekort-zorgpersoneel-tegengaan

·          26/5/2011 Tekort chauffeurs dreigt vanaf 2015  www.logistiek.nl/Distributie/transport-management/2011/5/Tekort-chauffeurs-dreigt-vanaf-2015-LOGNWS111827W/

·          Nieuwsblad Transport, 8 januari 2010; Blz. 18 Nr. 001/10 Het beroepsgoederenvervoer kampt met een tekort aan leerwerkplekken. Hoe moeten de 55.000 chauffeurs die op termijn nodig zijn, worden klaargestoomd?

·          Eindhovens Dagblad, 2-12-2009 : Technici www.ed.nl/economie/5889065/Tekort-aan-technici-in-regio-nijpend–ANALYSE.ece, zie ook www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2011/04/20/antwoorden-kamervragen-tekort-aan-technici-met-lagere-en-middelbare-opleiding.html

·          UWV WERKbedrijf Arbeidsmarktprognose 2010 – 2011, Met een doorkijk naar 2015 www.raadwerkinkomen.nl/CmsData/Signaal%202010/Arbeidsmarktprognose2010-2011.pdf

·          Naar een toekomst die werkt, Commissie Arbeidsparticipatie (2008, Commissie Bakker; www.denkdivers.nl/uploads/Naar%20een%20toekomst%20die%20werkt%20-%20commissie%20arbeidsparticipatie.pdf), spreekt van een tekort van 700.000 fte in 2040.

(7) 22/6/2011 CBS:In 2040 is de grijze druk toegenomen naar 48,7% ten opzichte van 25,6% in 2011. www.zorgatlas.nl/beinvloedende-factoren/demografie/levensfase/grijze-druk-per-gemeente-2020-2040/. Maar zoals gezegd; de pensioenleeftijd is al aangepast.

(8) Zie Probleem 51 in de Problemen en kanselijst van de Horizonscan (www.horizonscan.nl/uploads/File/Problemen%20en%20kansen%20horizonscan-website.pdf)

(9) 05-10-2012Geslaagden naar woongemeente  http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLNL&PA=71493ned&LA=NL

(10) Persbericht CBS 4 april 2011 ‘Gemiddelde arbeidsduur afgelopen jaren nauwelijjks veranderd’ www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/arbeid-sociale-zekerheid/publicaties/artikelen/archief/2011/2011-3356-wm.htm.

(11) Statistisch Jaarboek 2012; pg 34 en 35.  www.cbs.nl/NR/rdonlyres/4132FEF7-BF8F-46E3-9190-43099B61D793/0/2012a26pub.pdf

(12) CBS arbeidsmarktbarometer

www.cbs.nl/NR/rdonlyres/037793DF-73BE-4B48-A544-21EB0D7D8FEA/0/barometerschemaq22012.pdf

(13) CBS arbeidsmarktbarometer

www.cbs.nl/NR/rdonlyres/037793DF-73BE-4B48-A544-21EB0D7D8FEA/0/barometerschemaq22012.pdf

(14) Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2011 pg 108 e.v. (www.roa.unimaas.nl/pdf_publications/2011/ROA_R_2011_7.pdf).

(15) Groeitempo Leven Lang Leren, Een internationale vergelijking; SEOR, mei2011 www.seor.nl/media/publications/groeitempo-leven-lang-leren-seor.pdf

(16) 30/10/2008 The International Federation of Robotics Statistical Department forecasts there will be 18 million robots worldwide in 2011, more than twice as many as in 2007. www.nytimes.com/2008/10/30/technology/30ihtrobot.1.17372629.html

(17) www.evc.nl

(18) SCP, Paul Schabel, presentatie 18/11/2011; Het diploma als kapitaal; de tabel: Werken onder of boven opleidingsniveau, 1993/2008 (18-64 jaar, min.12 uur werk per week). Dr Irma Mooi-Reci liet zien dat onderbenutting ca lange sporen nalaat in iemands leven (Reci, I. (2008, December 5). Unemployed and Scarred for Life? Longitudinal analyses of how unemployment and policy changes affect re-employment careers and wages in the Netherlands, 1980-2000. VU Vrije Universiteit (251 pag.) (Amsterdam: in eigen beheer). Prom./coprom.: prof. dr. H.B.G. Ganzeboom, Prof. Dr. J.G.M. de Bruijn & Dr. M.C. Mills.)

(19) Er is een lijst met offshoring landen; Offshoring Opportunities Amid Economic Turbulence. Te A.T. Keamy Global Service Location Index(rm), 2011: www.atkearney.com/documents/10192/f062cfd8-ee98-4312-ae4f-0439afc10880. Nederland komt er NIET op voor, de V.S. wel!

(20) Maar kennelijk niet in de gewenste mate: 19/10/2012 Duitsland krijgt groot tekort arbeidskrachten www.nu.nl/economie/2937795/duitsland-krijgt-groot-tekort-arbeidskrachten.html. Er zit ook een grote denkfout in deze redenatie. Alle OESO landen kampen nml. met hetzelfde tekortenprobleem. Af en toe zal er best wat uitwisseling mogelijk zijn, ongetwijfeld. Maar de bottom line is dat elke sector in elk land met bijv. vergrijzing te maken krijgt, met uitstroom van ouderen: de ene sector wat eerder dan de andere, en idem het ene land ten opzichte van het andere. Over en weer is er slechts tijdelijk wat ruimte te bieden om nationale aanpassingmechanismen wat meer ontwikkelingskansen te geven.

(21) ROA Arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2016; dec 2011 (www.roa.unimaas.nl/pdf_publications/2011/ROA_R_2011_8.pdf):

·          In de periode tot 2016 is de gemiddelde jaarlijkse arbeidsmarktinstroom van schoolverlaters (3,5%) lager dan het percentage baanopeningen (4,1%);

·          Bijna negen op de tien baanopeningen zullen ontstaan als gevolg van de grote vervangingsvraag van gemiddeld jaarlijks 4% van de werkgelegenheid tot 2016;

·          Voor de technische opleidingen met grote verwachte personeelstekorten zal een beleid dat zich richt op het opplussen van deeltijdbanen weinig zoden aan de dijk zetten;

·          Krimp in bijna alle sectoren behalve zorg-medisch en techniek.

Zie ook : ROA 2009; Evaluatie vervangingsvraagprognoses naar opleiding en beroep, Raymond Montizaan. www.roa.unimaas.nl/pdf_publications/2009/ROA_TR_2009_1.pdf;  p49

(22) Een uitgebreide verzameling met citaten, grafieken en hun bronvermeldingen over wat onderzoekers verwachten voor de toekomst van 2020, 2030, 2040 en verder, treft u aan in de tijdlijn-database www.bjernv.dds.nl/2010-2050.PDF. Waar het specifiek gaat om arbeid, zijn verwezen naar July2010 Toekomst arbeidsmarkt www.bjernv.dds.nl/2010UitzichtArbeidsmarkt2010-2050.PDF. Voor de bijpassende ontwikkeling van beroepscompetenties in Europa, zij verwezen naar EU: SKILLS, SUPPLY AND DEMAND IN EUROPE — MEDIUM-TERM FORECAST UP TO 2020 www.cedefop.europa.eu/en/Files/3052_en.pdf.

(23) Velen weten wat er bedoeld wordt met de BRIC-landen. Maar deze club van sterk opkomende landen hebben concurrentie gekregen; de MITSK. 17/1/2011 Welcome to the ‘Bric ‘n’ Mitsk’ (Mexico, Indonesia, Turkey and South Korea) www.guardian.co.uk/business/blog/2011/jan/17/mitsk-economies;  zie ook 1/5/2007 www.grant-thornton.co.uk/press_room/mexico,_indonesia,_pakistan_an.aspx. Dit betekent een wereld aan kansen voor het bedrijfsleven om arbeidskracht van daar hier in te zetten en omgekeerd, om wereldwijd producten en diensten te leveren.

(24) Actieplan mbo Focus op Vakmanschap 2011-2015

ww.rijksoverheid.nl/bestanden/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2011/02/16/actieplan-mbo-focus-op-vakmanschap-2011-2015/actieplan-mbo-focus-op-vakmanschap-2011-2015.pdf

(25) Er zijn talloze netwerken actief en er zijn een fors aantal studies openbaar beschikbaar. Bijlage (alleen beschikbaar via website research & Science Portal): Lijst met titels en links naar ca. 50 Toekomstverkenningen & BVE, uitgesplitst; (inter)nationaal, IPO & provincies, VNG & gemeenten, Sectoren. Zie www.bjernv.dds.nl/2012.html.

 

Niet direct gebruikt:

·          CBS-Statisch Jaarboek 2010, pg 59  Arbeidsdeelname beroepsbevolking, naar opleidingsniveau, leeftijd en etnische achtergrond www.cbs.nl/NR/rdonlyres/5B157CA2-8F7F-4157-BD22-7B627CC96584/0/2010a26pub.pdf

·          ROA 1997  Linden, A.S.R. van der & Velden, R.K.W. van der, 1997. “Het effect van werkloosheid en onderbenutting bij arbeidsmarktsintrede op de latere loopbaan en inkomen,” http://arno.unimaas.nl/show.cgi?fid=14741

·          ROA, 2010. Versoberde pensioenen en de werkinzet van oudere werknemers. Vervolgmeting (2010) VPL-onderzoek www.roa.unimaas.nl/pdf_publications/2011/ROA_R_2011_6.pdf

·          Trends in Beeld 2010, Zicht op Onderwijs, Cultuur en Wetenschap www.trendsinbeeld.minocw.nl/TrendsInBeeld.pdf

·          17/3/2011 Maandelijkse cijfers over de werklozen en niet-werkende werkzoekenden van het CBS en UWV

www.cbs.nl/NR/rdonlyres/A46C826F-56CE-42AC-B435-454B9C9B814E/0/2011cbsuwvwerkloosheidscijfers.pdf

·          4-4-2011 CBS Historie onderwijs; geslaagden vanaf 1900 http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLNL&PA=80384NED&LA=NL

·          28 september 2012 Werkzame beroepsbevolking; vergrijzing per bedrijfstak SBI’93

http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=80802NED&D1=a&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0-1,3-6,8-12,14-17&D7=0&D8=5,11,21,32-33&HDR=G3,G7,T&STB=G5,G1,G2,G4,G6&VW=T (Gemiddelde leeftijd neemt versneld toe bij een groeiende werkende bevolking (a.g.v. meer aanwas dan uitstroom: totdat de grote uitstroomjaren beginnen)

·          22 juli 2010 Maandelijkse cijfers over de werklozen en niet-werkende werkzoekenden van het CBS en UWV WERKbedrijf www.cbs.nl/NR/rdonlyres/FDA5FA04-5773-46F4-8595-F0C15C740C71/0/2010cbsuwvwerkloosheidscijferspdfnieuw.pdf

Laatst gewijzigd op 22 november 2018